QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ XÁC ĐỊNH TƯ CÁCH CỦA NGUYÊN ĐƠN

QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ XÁC ĐỊNH TƯ CÁCH CỦA NGUYÊN ĐƠN

Khoản 2 Điều 68 Điều Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) năm 2015 đã ra quy định chung định nghĩa về nguyên đơn trong vụ án dân sự (VADS) như sau: “Nguyên đơn trong VADS là người khởi kiện, người được cơ quan, tổ chức, cá nhân khác do Bộ luật này quy định khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết VADS khi cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của người đó bị xâm phạm.”

 Các quy định về xác định tư cách nguyên đơn trong trường hợp người khởi kiện là chủ thể có quyền lợi trong quan hệ tranh chấp

Căn cứ theo khoản 2 Điều 68 BLTTDS năm 2015, có thể thấy khi xác định tư cách nguyên đơn trong trường hợp người khởi kiện là chủ thể có quyền lợi trong quan hệ tranh chấp tồn tại hai dạng là người khởi kiện là chủ thể trực tiếp của quan hệ tranh chấp và người khởi kiện không phải chủ thể trực tiếp của quan hệ tranh chấp.

* Quy định về xác định tư cách nguyên đơn trong trường hợp người khởi kiện là chủ thể trực tiếp của quan hệ tranh chấp:

Theo Khoản 2 Điều 68 BLTTDS năm 2015, nguyên đơn trong VADS là người khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp dân sự khi cho rằng “Quyền và lợi ích hợp pháp của người đó bị xâm phạm”. Theo đó, nguyên đơn trong quá trình tự mình tham gia vào các giao dịch dân sự được giả thiết rằng là người bị xâm phạm đến các quyền, lợi ích hợp pháp của chính mình và họ tự mình khởi kiện hoặc được người khác khởi kiện lên Tòa án nhân dân (TAND) có thẩm quyền để yêu cầu bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp.

Đề xác định một người có phải là chủ thể của quan hệ pháp luật nội dung có tranh chấp hay không không thể chỉ dựa vào các quy định trong BLTTDS[1]. Bởi BLTTDS chỉ quy định trình tự, thủ tục tố tụng dân sự (TTDS) còn các văn bản pháp luật nội dung mới điều chỉnh các tranh chấp dân sự giữa các đương sự. Hay nói cách khác, việc xác định tư cách nguyên đơn trong VADS còn phụ thuộc vào các quy định trong pháp luật nội dung.[2] Dựa vào các quy định trong pháp luật nội dung, tư cách nguyên đơn được xác định dựa vào từng mối quan hệ pháp luật khác nhau. Cụ thể:

  • Trong quan hệ nhân thân: chỉ những chủ thể tham gia quan hệ mới có quyền và nghĩa vụ đối với nhau. Về nguyên tắc, quyền nhân thân là quyền dân sự gắn liền với mỗi cá nhân, không thể chuyển giao cho người khác. Nên trong quá trình giải quyết tranh chấp tại Tòa án, ngoài chủ thể có quyền nhân thân ra không ai có quyền thay thế họ khởi kiện, khi đó chủ thể mang quyền trong quan hệ nhân thân sẽ trở thành đường sự với tư cách là nguyên đơn dân sự trong VADS.[3]

Ví dụ: Khoản 1 Điều 51 Luật HN&GĐ năm 2014 quy định về quyền yêu cầu giải quyết ly hôn giữa vợ và chồng như sau: “Vợ, chồng hoặc cả hai người có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn”. Theo đó, chỉ vợ, chồng mới có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn tư cách là nguyên đơn trong vụ án tranh chấp, thông thường cha, mẹ, người đại diện hợp pháp của họ không thể thay thế họ đứng đơn khởi kiện với tư cách là nguyên đơn được.

  • Trong quan hệ nghĩa vụ: thì quyền của chủ thể này sẽ là nghĩa vụ của chủ thể khác và ngược lại nghĩa vụ của người này sẽ là quyền của người khác, tức là cả hai bên đều có quyền và nghĩa vụ đối với nhau, không bên nào chỉ có quyền hoặc chỉ có nghĩa vụ. Ngoài ra, quyền và nghĩa vụ trong quan hệ nghĩa vụ luôn tồn tại và gắn liền với cá nhân là chủ thể của quan hệ đó.

Ví dụ: Điều 15 BLLĐ 2019 quy định về hợp đồng lao động như sau: “Hợp đồng lao động là sự thỏa thuận giữa người lao động và người sử dụng lao động về việc làm có trả công, tiền lương, điều kiện lao động, quyền và nghĩa vụ của mỗi bên trong quan hệ lao động”. Theo đó, giữa người lao động và người sử dụng lao động bị ràng buộc với nhau bởi hợp đồng lao động và quyền của người lao động về tiền công, tiền lương, điều kiện làm việc sẽ tương đương với nghĩa vụ của người sử dụng lao động và ngược lại quyền của người sử dụng lao động về yêu cầu công việc sẽ là nghĩa vụ của người lao động. Trong trường hợp quan hệ lao động có tranh chấp, một trong hai bên có quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết. Khi đó, người đứng đơn khởi kiện sẽ được xác định là nguyên đơn

  • Đối với quyền đối vật trong quan hệ sở hữu: Trong quan hệ sở hữu, chủ sở hữu được thực hiện mọi hành vi để định đoạt tài sản của mình.Theo đó, chủ thể có quyền có thể khởi kiện nhằm chống lại người đang chiếm giữ bất hợp pháp vật để thực thi quyền của mình đối với vật hoặc yêu cầu Tòa án ngăn chặn hoặc chấm dứt hành vi cản trở trái pháp luật việc thực thi quyền của mình đối với tài sản. Khác với quan hệ nhân thân, trong quan hệ của chủ sở hữu đối với vật, ngoài chủ sở hữu thì những người có quyền chiếm hữu hợp pháp vật trong quan hệ chiếm hữu, sử dụng hợp pháp tài sản cũng có quyền khởi kiện.

Về người khởi kiện là chủ thể gián tiếp của quan hệ tranh chấp

Quy định xác định tư cách nguyên đơn trong trường hợp người khởi kiện là chủ thể gián tiếp của quan hệ tranh chấp.

Trong một số trường hợp chủ thể không phải là chủ thể trực tiếp của quan hệ pháp luật có tranh chấp tuy nhiên pháp luật quy định họ có quyền khởi kiện và trở thành nguyên đơn trong VADS vì họ được chuyển giao quyền hoặc kế thừa quyền.

  • Tư cách tố tụng của chủ thể thế quyền.

Theo khoản 2 Điều 365 BLDS năm 2015 quy định, chủ thể có quyền trong quan hệ pháp luật (QHPL) dân sự có thể chuyển quyền yêu cầu cho một chủ khác thay  mình thực hiện quyền đối với chủ thể có nghĩa vụ. Như vậy, khi bên có nghĩa vụ vi phạm nghĩa vụ trong QHPL bên được chuyển quyền yêu cầu có quyền khởi kiện và trở thành nguyên đơn.

Ví dụ: A cho B vay 50 triệu với thời hạn 6 tháng, không có lãi suất. Sau đó A chuyển quyền thu hồi số tiền trên cho C và được B đồng ý. Như vậy, nếu sau 6 tháng B không trả tiền C có quyền khởi kiện với tư cách nguyên đơn buộc B hoàn trả số tiền đã vay.

  • Tư cách tố tụng của chủ thể kế quyền.

"Kế quyền” được hiểu là kế thừa quyền và nghĩa vụ của người khác". Việc kế thừa quyền và trở thành nguyên đơn trong VADS được quy định tại điều 74 BLTTDS năm 2015 bao gồm các trường hợp sau:

Thứ nhất, đương sự là cá nhân: Nếu người tham gia tố tụng chết thì người thừa kế hợp pháp của người đó có quyền tham gia tố tụng với tư cách nguyên đơn. Người thừa kế hợp pháp thừa kế di sản có quyền và nghĩa vụ thực hiện các quyền, nghĩa vụ của người để lại di sản giới hạn trong tài sản di sản. Vì vậy, người thừa kế hợp pháp có quyền kế thừa người chết quyền khởi kiện và trở thành nguyên đơn.

Thứ hai, đương sự là cơ quan, tổ chức: Trường hợp cơ quan, tổ chức đang tham gia tố tụng mà bị giải thể, chấm dứt hoạt động thì cá nhân, tổ chức là người của tổ chức đó hoặc đại diện của họ; Đại diện hợp pháp của cơ quan, tổ chức đó có quyền tham gia tố tụng.

"Trường hợp tổ chức hợp nhất, sáp nhập, chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức thì cá nhân, tổ chức tiếp nhận quyền, nghĩa vụ của tổ chức đó tham gia tố tụng"

Ví dụ: công ty A đang tham gia quá trình tố tụng với tư cách nguyên đơn bị chia thành các công ty X, Y, Z thì 3 công ty này đều có tư cách tham gia quá trình tố tụng.

Các công ty X, Y, Z đều đang là nguyên đơn cùng tham gia quá trình tố tụng hợp nhất thành công ty A thì công ty A có tư cách tiếp tục tham gia quá trình tố tụng với tư cách nguyên đơn.

"Trường hợp tổ chức không có tư cách pháp nhân tham gia quan hệ dân sự mà người đại diện đang tham gia tố tụng chết thì tổ chức đó phải cử người khác làm đại diện để tham gia tố tụng; nếu không cử được người đại diện hoặc tổ chức đó phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể thì các cá nhân là thành viên của tổ chức đó tham gia tố tụng."

Ví dụ: A là người đại diện của hội trồng hoa X tham gia tố tụng VADS với tư cách nguyên đơn, đang trong thời gian tố tụng thì A chết, hội trồng hoa X cử B làm người đại diện mới, như vậy B có quyền tham gia quá trình tố tụng với tư cách nguyên đơn.

"Trường hợp thay đổi chủ sở hữu của tổ chức và có việc chuyển giao quyền, nghĩa vụ cho chủ sở hữu mới thì chủ sở hữu mới kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng."

Ví dụ: A là chủ sở hữu của doanh nghiệp tư nhân X, đang tham gia tố tụng với tư cách nguyên đơn để bảo vệ tên miền của doanh nghiệp. Đang trong quá trình tố tụng A chuyển giao quyền sở hữu doanh nghiệp X cho B đồng thời chuyển giao tất cả quyền và nghĩa vụ đối với doanh nghiệp X cho B, theo đó B có quyền tham gia quá trình tố tụng trên với tư cách nguyên đơn.

Thứ ba, tổ chức được chuyển giao quyền, nghĩa vụ theo quy định của pháp luật về dân sự thì tổ chức đó kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng.

Ví dụ: A là nghệ nhân làm gốm giao cho tổ chức triển lãm B một sản phẩm đồ gốm, tổ chức này có quyền chiếm hữu và sử dụng sản phẩm để triển lãm. Trong một lần triển lãm, sản phẩm đó bị C làm vỡ. Trong trường hợp này, tổ chức triển lãm B có quyền khởi kiện C.

Về người khởi kiện không trong quan hệ tranh chấp.

Khởi kiện nhằm bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích nhà nước.

Theo Khoản 2 điều 68 BLTTDS năm 2015. "Cơ quan, tổ chức do Bộ luật này quy định khởi kiện VADS để yêu cầu Tòa án bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách cũng là nguyên đơn."

Như vậy, cơ quan, tổ chức không là chủ thể trong quan hệ pháp luật tranh chấp nhưng vì bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích Nhà nước pháp luật cho phép những cơ quan, tổ chức này được phép khởi kiện trong lĩnh vực mình quản lý. Ví dụ như, cơ quan tài nguyên và môi trường có quyền khởi kiện VADS để yêu cầu cá nhân, tổ chức bồi thường, khắc phục hậu quả vì hành vi gây ô nhiễm môi trường.

Khởi kiện để bảo vệ lợi ích của người khác.

Nguyên đơn không chỉ được xác định là người khởi kiện mà còn là người được cơ quan, tổ chức, cá nhân theo BLTTDS năm 2015 khởi kiện khi cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Những cơ quan, tổ chức, cá nhân này được gọi chung là người đại diện, người đại diện báo gồm: người đại diện theo pháp luật và người đại diện theo ủy quyền. Người đại diện được xác định cụ thể theo pháp luật nội dung, đại diện cho nguyên đơn tham gia quá trình tố tụng với tư cách là nguyên đơn.

 Xác định tư cách nhiều nguyên đơn.

"Nhiều cơ quan, tổ chức, cá nhân có thể cùng khởi kiện một cơ quan, một tổ chức, một cá nhân khác về một quan hệ pháp luật hoặc nhiều quan hệ pháp luật có liên quan với nhau để giải quyết trong cùng một vụ án."

Như vậy, trong một VADS có thể có nhiều nguyên đơn, trong một hoặc nhiều quan hệ pháp luật họ có quyền và lợi ích không trái ngược nhau.

[1] Trần Anh Tuấn (2008), “Quyền khởi kiện về việc xác định tư cách tham gia tố tụng”, Tạp chí Tòa án nhân dân, (23), tr. 12-20.

[2] Triệu Thùy Linh (2019), “Xác định tư cách của đương sự trong VADS và thực tiễn tại các Tòa án nhân dân ở tỉnh Tuyên Quang”, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr. 19.

[3] Đặng Anh Tuấn (2010), “Quyền khởi kiện và việc xác định tư cách đương sự trong tố tụng dân sự”, Khóa luận tốt nghiệp, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr. 39 - 40.

"Sản phẩm trên thuộc FTC Việt Nam. Lưu hành nội bộ"